Toename familieconflicten en het belang van juridische vastlegging in een wereld van vergrijzing

Niet enkel na een overlijden, maar juist ook tijdens het leven van ouders ontstaan steeds vaker juridische conflicten binnen families. Met name als (een van) de ouders niet meer in staat is om zelf beslissingen te nemen, wordt er gestreden om “zeggenschap”. Conflicten ontstaan dan bijvoorbeeld over de vraag wie beslissingen mag nemen als vader of moeder dat zelf niet meer kan. Of over wie het vermogen mag beheren, zowel voor als na het overlijden van de ouders.

Door de vergrijzing, stijgende vermogens en het groeiend aantal mensen met dementie in Nederland, nemen ook het aantal conflicten en de spanningen tussen broers en zussen toe.

Het belang van juridische vastlegging, zowel voor de situatie voor als na het overlijden van ouders, was dan ook nooit zo groot en actueel. Want veel zaken kunnen door ouders vooraf nog zelf goed geregeld worden, zolang zij zelf nog in staat zijn om hun wil te bepalen.

Inge Decupere van advocatenkantoor Verder Advocatuur & Mediation (www.verderadvocatuur.nl) is familie- en erfrechtspecialist en begeleidt haar cliënten onder meer bij de afwikkeling van (complexe) nalatenschappen en staat erfgenamen bij in geschillen over de verdeling. Maar zij adviseert families ook over de situatie tijdens leven, en benadrukt dat een goede voorbereiding en vastlegging binnen de familie veel familieconflicten kan voorkomen. Spanningen bouwen zich vaak al tijdens het leven van ouders op en kunnen escaleren als zaken niet of niet tijdig zijn geregeld.

Ook na een overlijden ontstaan uiteenlopende conflicten en rijzen complexe vraagstukken over de uitleg van testamenten, de legitieme portie (bij onterving van een kind), de keuze om een nalatenschap te aanvaarden of te verwerpen et cetera. Als onderlinge verhoudingen tijdens leven al gespannen zijn, kan iedere beslissing die wordt genomen of moet worden genomen, aanleiding zijn voor verdere escalatie.

Dementie in opmars: toenemend belang levenstestament

Volgens het rapport Nationale Dementiestrategie 2021–2030 (Ministerie van VWS) leven er momenteel ongeveer 280.000 mensen met dementie in Nederland. Dat aantal zal de komende decennia naar verwachting nog fors toenemen. Tegelijkertijd groeit het aantal mensen dat hun wensen juridisch probeert vast te leggen.

Volgens cijfers van de KNB stijgt het aantal levenstestamenten jaarlijks en werden er in 2025 en het jaar ervoor circa 236.000 levenstestamenten gepasseerd. In totaal zijn er inmiddels naar schatting zo’n 1,5 miljoen levenstestamenten geregistreerd. Deze ontwikkelingen zijn niet alleen zichtbaar en voelbaar in het notariaat, maar ook in de dagelijkse praktijk van erfrechtadvocaten.

Een levenstestament is geen echt “testament”, maar wel een notariële akte, een volmacht, waarin onder meer wordt vastgelegd wie de persoonlijke, financiële en medische belangen van iemand mag behartigen zodra hij/zij dat zelf niet meer kan (bijvoorbeeld vanwege wilsonbekwaamheid door dementie).

Het belang van het levenstestament neemt toe, nu mensen langer leven en de kans op wilsonbekwaamheid toeneemt. Ook speelt de vermogenspositie van veel ouderen een rol. Het vermogen van de Nederlander groeit immers, mede door de stijgende huizenprijzen en de overwaarde die daardoor wordt gerealiseerd. Wanneer deze ouderen zelf geen beslissingen meer kunnen nemen, moet iemand anders dat vermogen beheren. Hoe groter het financiële belang, hoe groter het risico op conflict.

Toch hebben veel mensen hun zaken niet, niet goed of maar gedeeltelijk geregeld. Ook kan de wijze waarop zaken zijn geregeld, tot conflicten leiden.

Wanneer bijvoorbeeld één kind via een volmacht verantwoordelijk wordt voor het beheer van vermogen of de verkoop van een woning, kunnen andere kinderen zich buitengesloten voelen. Wantrouwen kan dan snel ontstaan, zeker als communicatie ontbreekt.

Bewind en mentorschap steeds vaker onderwerp van discussie

Als een ouder wilsonbekwaam is familieleden er samen niet uitkomen, of er sprake is van ene situatie van (vermoeden van) financieel ouderenmisbruik (door een familielid of kennis), kan de rechter worden ingeschakeld om een bewind of mentorschap in te stellen. Een bewindvoerder beheert dan het vermogen van de betrokkene, terwijl een mentor beslissingen neemt over persoonlijke verzorging en medische aangelegenheden.

Hoewel deze maatregelen bedoeld zijn om kwetsbare personen te beschermen, ervaren families ze vaak als ingrijpend. Het aanvragen van bewind kan door betrokkenen worden opgevat als een gebrek aan vertrouwen. In sommige gevallen leidt dit zelfs tot langdurige juridische procedures tussen broers en zussen.

Het bestaan van een goed levenstestament kan voorkomen dat een rechterlijk ingrijpen door de instelling van een bewind of mentorschap nodig is.

Verstoorde verhoudingen bemoeilijken overleg

Naast financiële belangen spelen emoties binnen familierelaties een minstens even grote rol.

Oude familiepatronen, verschillen in betrokkenheid bij de zorg voor ouders en uiteenlopende verwachtingen zetten onderlinge verhoudingen onder druk. In situaties waarin de communicatie al moeizaam verloopt, wordt het lastig om gezamenlijk beslissingen te nemen.

Deze kwesties raken niet alleen aan vermogensrechtelijke aspecten, maar ook aan bredere familieverhoudingen. Binnen het familierecht wordt regelmatig gekeken naar de positie van partners, onderhoudsverplichtingen en afspraken rond zorg en verantwoordelijkheid. Zeker bij samengestelde gezinnen of complexe relatiegeschiedenissen kunnen belangen uiteenlopen.

Tijdig regelen voorkomt onnodige escalatie

Gespecialiseerde advocatenkantoren zoals Verder Advocatuur & Mediation benadrukken dat veel conflicten voorkomen kunnen worden door overleg en tijdige en duidelijke vastlegging van wensen en afspraken. Door na te denken over het opstellen van een levenstestament, het zorgvuldig opstellen of actualiseren van een testament en het bespreken van verwachtingen en belangen binnen de familie kunnen toekomstige problemen en onzekerheden worden beperkt en zelfs voorkomen.

Bij oplopende spanningen is het gene overbodige luxe om tijdig en gespecialiseerd juridisch advies in te winnen. Vroegtijdige begeleiding kan duidelijkheid geven over rechten en plichten en voorkomen dat een conflict verder escaleert. Verder Advocatuur & Mediation begeleidt mensen regelmatig bij al dit soort vraagstukken, zowel in de fase waarin conflicten nog kunnen worden voorkomen, als in de fase waarin conflicten zijn ontstaan en moeten worden opgelost.

Wie op tijd duidelijke afspraken maakt, voorkomt dat er later onduidelijkheid ontstaat over geld of eigendommen. Juist in tijden waarin emoties vaak al hoog oplopen, kunnen duidelijke afspraken het verschil maken tussen constructief overleg en zinloze escalatie.