Wilsonbekwaamheid van een erflater en (recht op) inzage in het medisch dossier

Bij geschillen over een nalatenschap ontstaat regelmatig discussie over de vraag of de erflater nog wilsbekwaam was toen belangrijke beslissingen werden genomen. Denk aan het opstellen of wijzigen van een testament, het doen van schenkingen, het geven van volmachten of de verkoop van vermogen.

Wilsonbekwaamheid: 4 criteria

Van wilsonbekwaamheid is sprake wanneer iemand niet meer in staat is tot een redelijke waardering van zijn belangen/de gevolgen van zijn of haar beslissing te overzien en deze belangen afdoende te behartigen.

Daarbij is met name relevant of de erflater relevante informatie kon begrijpen (1), belangen en informatie kon afwegen (2), de consequenties van keuzes kan overzien (3) en ten slotte mentaal in staat was om een eigen, consistente keuze te maken en uiten (4).

Deze 4 criteria bevestigen ook dat wilsbekwaamheid steeds situatiegebonden is. Men kan bijvoorbeeld nog prima in staat zijn om een beslissing te nemen over een medische ingreep, maar niet meer in staat zijn om financiële zaken te regelen en te overzien.

De (medische) diagnose: geeft niet steeds uitsluitsel

Een diagnose, zoals dementie, betekent niet automatisch dat iemand wilsonbekwaam is. De beoordeling vindt altijd plaats op een specifiek moment en voor een concrete beslissing. Iemand kan dus nog wilsbekwaam zijn voor eenvoudige keuzes, maar niet voor een ingrijpende testamentwijziging.

Na overlijden is wilsonbekwaamheid vaak moeilijk vast te stellen. Medische gegevens, verklaringen van familieleden of verzorgers, gedragingen van de erflater en de bevindingen van de notaris kunnen daarbij een rol spelen. De notaris heeft een zelfstandige taak om de wilsbekwaamheid van de testateur te beoordelen. Als de notaris geen twijfel had, weegt dat vaak zwaar.

Erfgenamen hebben niet automatisch recht op inzage in het medisch dossier van de overledene. Het medisch beroepsgeheim blijft ook na overlijden gelden. Inzage is alleen mogelijk bij een zwaarwegend belang, wanneer dat belang zonder inzage niet kan worden beschermd én er concrete aanwijzingen zijn voor mogelijke wilsonbekwaamheid.

Jurisprudentie

Het was al een bestendige lijn in de rechtspraak, die regelmatig bevestigd wordt in lagere rechtspraak. Zo ook in een recente uitspraak van de rechtbank Noord-Nederland van 29 april 2026 (ECLI:NL:RBNNE:2026:1965), waarin wordt bevestigd dat de drempel voor inzage hoog is. Een medisch dossier mag niet zomaar worden opgevraagd om te zoeken naar bewijs. Er moeten vooraf al voldoende aanwijzingen voor de wilsonbekwaamheid bestaan, zoals verward gedrag, medische rapportages over cognitieve achteruitgang, opvallende testamentwijzigingen of ongebruikelijke schenkingen.

De rechtbank Noord-Nederland benadrukt in de hiervoor genoemde uitspraak dat een verzoek om inzage niet mag worden gebruikt als een zoektocht naar mogelijk bewijs van wilsonbekwaamheid. Eerst moeten voldoende concrete aanwijzingen bestaan dat de erflater daadwerkelijk niet meer in staat was zijn wil te bepalen. Met andere woorden: het medisch dossier mag niet worden opgevraagd om te onderzoeken óf iemand wilsonbekwaam was; er moeten vooraf al aanwijzingen zijn die twijfel aan de wilsbekwaamheid rechtvaardigen.

Deze uitspraak sluit aan bij andere recente rechtspraak waarin rechters verzoeken om inzage afwijzen wanneer uitsluitend wordt gewezen op ouderdom, ziekte, afhankelijkheid van zorg of een medische diagnose zonder verdere concrete aanwijzingen voor cognitieve beperkingen. Ook wordt veel gewicht toegekend aan verklaringen van behandelend artsen en notarissen waaruit blijkt dat geen twijfel bestond over de wilsbekwaamheid van de erflater.

Wanneer maakt een verzoek meer kans? Een verzoek om inzage heeft doorgaans meer kans van slagen wanneer onder meer sprake is van:

• -verklaringen van familieleden, buren of zorgverleners over verward gedrag;
• -medische rapportages waarin cognitieve achteruitgang wordt beschreven; aanwijzingen dat de erflater niet meer zelfstandig financiële of persoonlijke beslissingen kon nemen;
• -opvallende of onverklaarbare wijzigingen in een testament kort voor overlijden;
• -grote schenkingen of vermogensverschuivingen die afwijken van eerder gedrag.

Maar zelfs in voornoemde gevallen zal de rechter steeds een belangenafweging (moeten) maken tussen het medisch beroepsgeheim van de overledene en het belang van de verzoekende erfgenaam.

Wat kunnen wij voor u betekenen?

Wanneer u vermoedt dat een testament, schenking of andere rechtshandeling tot stand is gekomen terwijl de erflater wilsonbekwaam was, is het belangrijk eerst te beoordelen of er voldoende aanwijzingen bestaan om een procedure te starten. Wij kunnen voor u beoordelen of sprake is van concrete aanwijzingen voor wilsonbekwaamheid; of een verzoek tot inzage in het medisch dossier kans van slagen heeft; of een testament of schenking mogelijk vernietigbaar is; welke bewijsstukken nodig zijn om uw positie te versterken. Een zorgvuldige beoordeling vooraf voorkomt vaak kostbare procedures met een beperkte kans van succes.